Janke Kingma – kapitein Bark EUROPA

Het zeilen is de 44-jarige Janke met de paplepel ingegoten. Als klein baby’tje ging ze met haar vader en moeder mee aan boord van hun platbodem. Later werd dat een klipper, door vader Aent zelf afgebouwd en ingetimmerd. Na vijftien jaar gecharterd te hebben met zijn klipper, werd deze voor een gezin met vier kinderen wat aan de krappe kant. Haar vader had al veel dwarsgetuigde schepen gezien en had bedacht dat hij ook zoiets wilde bouwen. Wel met het idee om in Nederland en omstreken te varen en niet de wereld over. Aphrodite werd het eerste volgetuigde schip onder Nederlandse vlag in jaren. Janke ging op haar veertiende mee en werkte binnen de kortste keren als matroos. “Het was een heerlijk baantje. Hard werken, maar ook een enorme vrijheid.“
Van het een kwam het ander en ging ze in Harlingen als maat aan de slag. Dat maten vond ze eigenlijk maar niets, ze had liever zelf het roer in handen. Dus ging ze in de winter naar de zeevaartschool waar ze haar kapiteinspapieren behaalde. Binnen twee jaar voer ze op een platbodem als schipper.

De lat ligt hoog

Als schipper brandt ze helemaal op waardoor ze op haar 22ste thuis komt te zitten met een burn-out, iets waar in die tijd nog helemaal niet veel over bekend was. Janke besluit daarop even afstand te nemen van de charterwereld en gaat in Groningen geschiedenis studeren. Maar ze kan niet zonder de zee en de vrijheid, dus binnen de kortste keren is ze weer aan het zeilen, intussen haar studie afmakend. Hoewel ze daar nu niets meer mee doet, heeft ze wel veel profijt van haar studie, ze weet hoe ze ingewikkelde stukken moet lezen, interpreteren, onderzoeken en hoe ze dingen projectmatig aan kan pakken.
Janke haalt naast haar kapiteinspapieren ook haar papieren voor de grote handelsvaart. Ze komt na verschillende banen gehad te hebben als stuurman terecht op een koopvaardijschip dat naar Antarctica vaart. “Dat was zo’n andere wereld. Dan heb je opeens vijfenveertig man bemanning uit alle landen van de wereld onder je. Een schip onder leiding van Russen en met veel Oostblokkers en Filipijnen aan boord waartussen de verstandhouding niet altijd even goed was, was niet gemakkelijk. Ik heb heel veel geleerd en heel veel gezien en het was een mooie kans, maar ik verveelde me ook. Het was niet echt mijn ding om in een uniform op de brug te staan.”
In 2016 werd ze gevraagd voor Bark EUROPA, maar ze twijfelt. Ze weet niet of het schip wel bij haar past. Uiteindelijk schrijft ze toch een brief en nodigde de toenmalige kapitein Klaas Gaastra haar uit om als stuurman in dienst te komen. Al snel is ze verkocht. Na anderhalf jaar komt er een functie als kapitein beschikbaar en die kans pakt ze met beide handen aan. Inmiddels vaart ze ruim zes jaar als kapitein op Bark EUROPA.

Persoonlijke ontwikkeling

In 2020 komt ze weer in een burn-out terecht. “Ik heb toch een soort van haat -liefdeverhouding met het varen.” Om zichzelf wat meer rust te gunnen doet Janke een yogaopleiding. Het zorgt ervoor dat ze zich wat meer kan overgeven aan de mindere dagen. Haar yogalerares geeft haar de tip: ‘Fake it till you make it’. “Als ik aan dek sta met een klotehumeur waar niemand iets mee kan, dan wordt de sfeer er niet heel veel beter van. Daar moest ik verandering in brengen.” Naarmate ze ouder wordt, heeft ze ook geleerd om erover te communiceren. “Ik heb een of twee mensen aan boord waarbij ik mijn ei kwijt kan, of ik bel even naar huis. Tegenwoordig kun je dankzij Starlink ook nog eens even van je af appen.” Ze is daardoor een beetje geduldiger en milder geworden. “We moeten nog steeds keihard zeilen, maar iedereen moet wel heel blijven, zowel fysiek als mentaal.”
Janke is een van weinige vrouwelijke kapiteins in de Nederlandse charterwereld op zee. Alleen Jet Sluik van Tecla vaart net als Janke als kapitein van een Nederlands zeilschip de wereldzeeën over. Vroeger waren het er ook al niet veel weet Janke. “Evelien….en Sjoukje van Swan fan Makkum….”, meer kan Janke er niet bedenken.
Aan boord van schepen die op de Oostzee of op het IJsselmeer en het Wad varen, weet ze er wel meer. Dat is ook makkelijker te combineren met een gezin, want dat is uiteindelijk waarom de meeste vrouwen geen kapitein willen worden. Met een gezin is het een lastig te combineren beroep. Janke: “Maar er zijn ook nog steeds vrouwen die te onzeker zijn en er ook wel langer over nadenken. ‘Kan ik dat wel?’, ‘en als ik dan zus kan, dan moet ik ook zo kunnen’. De lat ligt heel hoog. ‘Een man kan dat toch veel beter?’, zo zitten we toch een beetje vast in die traditionele rolverdeling.”

Mannenwereld

Het blijft natuurlijk wel echt een mannenwereld en ondanks dat wij in Nederland heel wat gewend zijn, maakt Janke vooral in het buitenland ook het nodige mee als vrouwelijke kapitein. “Als we autoriteiten aan boord krijgen, dan lopen ze mij straal voorbij, zelfs als ik met mijn hand uitgestoken sta. Aan boord is onze kok een man, maar het komt regelmatig voor dat mensen denken dat hij de kapitein is en ik de kok”, vertelt Janke lachend.
In mei 2023 tijdens de onderhoudsperiode op de werf in Kaapstad valt het schip, terwijl ze nog op de helling staat, deels om. Janke was hier samen met Eric, de andere kapitein, om te zorgen dat het schip zo snel mogelijk weer rechtop komt. Het komt zeker in die periode regelmatig voor dat de mannen op de werf altijd eerst het woord tot Eric richten. Janke gaat door met dit soort anekdotes: “Ik heb op de koopvaardij eens een keer een Russische kapitein gehad die elke ochtend over mijn kont begon. Op een gegeven moment ben je daar helemaal klaar mee.”
Dat er tegenwoordig meer ruimte is voor vrouwelijke kapiteins dan vroeger, beaamt Janke: “Ja, absoluut! Maar er is ook nog veel ruimte voor verbetering. Het is wel een onderwerp dat beter bespreekbaar is dan 20 jaar geleden. Ik let overigens zelf ook meer op mijn woorden dan dat ik vroeger deed. In mijn e-mails maak ik tegenwoordig ook maar meteen duidelijk dat ze met een vrouw van doen hebben.”
“Het gaat ook over het bewustzijn, ook voor mij. Als ik aan boord iets meemaak, wat in mijn ogen niet kan of wat ik niet als prettig ervaar, dan zeg ik er wat van. Dat probeer ik ook mijn bemanning mee te geven. Niet alles hoeft maar weggewuifd te worden. Het gaat ook over fatsoensnormen. We zitten lange periodes met elkaar op zee en mannen zijn toch mannen en vrouwen toch vrouwen. Of je nu op de een of de ander valt, dat maakt geen verschil.”
Janke is tijdens SAIL Amsterdam komende zomer ook de kapitein op het schip. “Eric, de andere kapitein houdt niet zo van evenementen en ik vind dat ik daar moet varen want het aandeel vrouwen in die vloot op zee is zo laag. Onze branche heeft meer vrouwelijke rolmodellen nodig zodat meisjes en vrouwen kunnen zien dat zij dit werk ook echt wel kunnen doen.”

Het karakter bepaalt of iemand een goede kapitein is

Op de vraag of Janke als vrouw een andere kapitein is dan een man, zegt ze dat het meer in iemands karakter zit dan in het geslacht. Haar manier van leidinggeven aan boord is niet perse vrouwelijk of mannelijk maar anders. “Ik let tegenwoordig meer op de sfeer en praat daar ook veel over met mijn bemanning en de gasten. Het hoeft niet stoerder dan stoer, we zijn namelijk al best wel stoer met zijn allen. Je mag ook wel een keer een off-day hebben.”
Op het kantoor van de bark EUROPA besteden ze ook veel aandacht aan de samenstelling van de verschillende soorten mensen in een team aan boord. “We zijn daar wel goed in. Bemanning wordt na een reis nagebeld, wat vonden ze ervan, wat is hun verhaal en niet alleen maar mijn verhaal. Daar stoppen we veel tijd en energie in, hoe mensen zijn, wat ze willen en wat hun wensen zijn. Op de EUROPA hebben we een bijna 50/50 verdeling tussen vrouwelijke en mannelijke maten, bootsmannen en stuurmannen. Deze balans hebben we al een aantal jaar. De tijdsgeest vraagt dit ook wel een beetje van ons.”

Hoogtepunt

Tijdens haar laatste reis, vanuit Nieuw-Zeeland naar de Falkland eilanden, een reis van bijna 6.300 mijl, besteedt ze veel aandacht aan het sociale aspect aan boord. Ook bedenkt ze veel programma’s en lessen om de mensen bezig te houden. Daarnaast hamert ze er op dat mensen met elkaar moeten praten als ze iets dwars zit. “Dat werkte! Er heerst tijdens de ronding van Kaap Hoorn een euforisch gevoel onder de gehele bemanning en de gasten, we hadden dit met elkaar bereikt. De reis duurt in totaal 60 dagen waarvan 44 dagen non-stop zijn gezeild. Gedurende de volledige afstand van 5830 is de motor niet gebruikt. Het was een van de hoogtepunten uit mijn carrière.”
Het duurde wel even voor dat besef er bij haar binnenkwam, de perfectionist in haar vindt altijd dat het nog beter kan. Pas als ze even thuis is ziet ze echt in dat ze met elkaar een bijzondere prestatie hebben neergezet en dat zij daar als kapitein een groot aandeel in heeft gehad. Tijd om weer vooruit te kijken naar de volgende reis, op 24 februari vertrekt ze met EUROPA vanuit Ushuaia voor weer een lange reis naar Namibië.

Lees het artikel in het hele Zeilwereld magazine 2024-3